Stækkun dómkirkjunnar í Reykjavík á árunum 1847-1848 markaði fyrir margra hluta sakir tímamót í íslenskri byggingarsögu:

 Það er í frásögur færandi að danska stjórnin hafði mikinn viðbúnað við framkvæmdum og undirbúningi, sendi m.a. húsameistarann, sem hanna skyldi breytingarnar – mann að nafni Laurids Albert Winstrup – sérstaklega til Íslands til að gera úttekt á gömlu kirkjunni frá 1796 og kanna aðstæður, en þess þekktust þá engin dæmi, þó risinn væri á landinu heill tugur opinberra bygginga úr varanlegu efni.

Þá er þess að minnast, að með hækkun kirkjunnar að viðbættum kór og forkirkju undir minna formi eignuðust Íslendingar fyrstu tvílofta kirkju landsins, nýja húsgerð, sem í senn þótti hentug og glæsileg, og horft var til sem fyrirmyndar, þegar ráðist var í smíð timburkirkna víðs vegar um landið næstu áratugina þar á eftir.

Síðast en ekki síst reis hér fyrsta sinni steinhús í vönduðum ytri búningi og svo ríkulega skreytt að kröfum tímans, að steinhús 18. aldar, sem þótt höfðu tignarleg á sínum tíma, voru sem rúin að skrauti í samanburði við hina nýju dómkirkju, enda fór svo að landsmenn gátu ekki orða bundist eins og eftirfarandi klausa úr Þjóðólfi frá 1848 ber með sér: „ Allir, sem séð hafa kirkjur í öðrum löndum, ljúka upp einum munni um það, að þessi kirkja standi ekki að baki hinna prýðilegustu þar; því að þó hún sé minni að stærðinni til en margar aðrar, þá er samt öllu í henni með þeirri fegurð og snilld fyrir komið, að hún má afbragðshús heita“

Allt þetta er vert að hafa í huga þegar við tökum nú til umfjöllunar nýafstaðna aðgerð, þá umfangsmestu sem gerð hefur verið á kirkjunni frá 1845, ekki síst vegna þess, að okkur, sem falin er umsjá húsa sem hafa listrænt og menningarsögulegt gildi, er lögð sú skylda á herðar að annast þau af alúð og búa þannig um hnútana, að breytingarnar sem við mælum með til framkvæmda, dæmi ekki ummæli fortíðarinnar dauð og ómerk.

Fleyg er sú kennisetning sem segir, að við endurreisn gamalla húsa skuli það haft að leiðarljósi að jafnan sé gert við gamlan hlut en enginn smíðaður nýr. En rétt eins og stjórnvöld – bæði ríki og kirkja – tóku um það ákvörðun að stækka kirkjuna þegar vöxtur höfuðstaðarins krafðist þess á sínum tíma, verðum við að í dag að vera undir það búin að leggja eyrun við kröfum tímans um hvaðeina og kanna hvort þeim verði svarað samkvæmt lögmálum byggingarlistarinnar, eða eins og önnur kennisetning segir: Fátt stuðlar betur að varðveislu sögulegra minja en nýting í þágu samfélagsins.

Það gæti ært óstöðugan að tíunda í smáatriðum allar þær breytingar og endurbætur sem gerðar hafa verið á kirkjunni. Því mun ég stikla á stóru og einungis geta þess helsta, en fyrir þá sem vilja fræðast meira um einstaka verkþætti, bæði forsendur og ákvarðanatöku, skal þess getið, að hugur endurbótanefndar stendur til þess að láta taka saman ítarlega greinargerð um framkvæmdina í heild.

Að svo mæltu hefjum við yfirreiðina og byrjum á bekkjaskipan í kirkjunni. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að með úrskurði menntamálaráðherra frá því í september 1998, þess efnis að heimilt skyldi að stytta kirkjubekkina, lauk u.þ.b. aldarfjórðungs langri baráttu sóknarnefndar við húsafriðunarnefnd ríkisins með sigri. Ekki verður því neitað, að áform eru til að bæta hljómburð kirkjunnar, en fór í fyrstu bónleið til búðar. Eftir að úrskurður menntamálaráðherra lá fyrir, heimilaði Húsafriðunarnefnd hins vegar að klæða mætti gólf í forkirkju, skrúðhúsi og framkirkju, önnur en undir bekkjum, ljósu íslensku líparíti, sem sótt er í Hamarsfjörð og sniðið í u.þ.b. 30×30 cm stórar hellur. Undir bekkjum er því áfram timburgólf, 45 mm hærra en steingólfið, þar sem gömlu gólfborðin eru endurnotuð.

Að öðrum aðgerðum sem stefna að því að bæta hljómburð, skulu þær helstar nefndar, er snúa að loftum: Undir pöllum hafa strigaloftin verið skorin niður og loftin klædd að nýju með vænum plægðum borðum, ýmist gömlum eða nýjum. Efra loftið hefur allt verið þyngt, fyrst með 5-10 mm þykkum gifsplötum. Nýjar mælingar sýna að þessar aðgerðir hafa svarað kostnaði og lengt ómtímann í kirkjunni, eins og að var stefnt.

Margan kirkjugest rekur eflaust minni til, að áður voru sálmabókahillur á bakvegg næst kirkjudyrum. Eftir að nýir gangar voru gerðir aftan við kirkjustóla þurfti að finna hillunum nýjan stað og hugkvæmdist okkur að fella þær inn í gömlu gluggahúsin, sem hlaðið var upp í 1847, og draga þannig fram eldri gerð kirkjunnar. Hefur sú breyting yfirleitt mælst vel fyrir.

Ekki má heldur gleyma því að járnsúlurnar tvær, sem settar voru upp 1904 til að bera uppi stækkaðan söngpall og þrengdu illa að bekkjunum niðri, hafa nú verið fjarlægðar og bitinn þar yfir efldur með innfelldri járnstyrkingu.

Að breytingunum loknum var kirkjan öll máluð á nýju, og sem fyrr stuðst við nýklassískt litakerfi þriggja höfuðlita, sem eru hnotubrúnt, perlugrátt og antikhvítt, með himinbláum og karmesínrauðum áherslum í kór. Í samvinnu við ferlinefnd fatlaðra á höfðuðborgarsvæðinu voru gerðar endurbætur á kirkjunni til að auðvelda aðgengi fatlaðra. Þær eru þessar helstar: tvöföld skábraut framan við skrúðhúsdyr, lyftupallur í anddyri skrúðhúss og hækkun á gólfi í skrúðhúsi til jafns við gólf í framkirkju.

Uppi á kirkjulofti, þar sem kirkjukórinn hefur aðsetur sitt, hafa öll gólf veriỗ endurgerð og herbergja-skipan breytt frá því sem áður var: salurinn stækkaður, snyrting flutt til norðvesturs, neyðarstiginn stúkaður af og komið fyrir geymslu suðaustan megin á loftinu. Allar nothæfar klæðningar hafa verið endurnotaðar, eins og sjá má ef vel er að gáð, og salurinn málaður í sama lit og á 19. öld, þegar hér var stiftsbókasafn. Loks er í salnum vestanverðum uppsett kaffieldús og geymsluskápar fyrir nótur, kyrtla og hökla.

Þá skal þess ekki látið getið að allar lagnir kirkjunnar hafa verið endurnýjaðar og eru nú huldar í veggjum og gólfum, en voru áður ýmist utanáliggjandi eða í þar til gerðum stokkum. Öll hreinlætistæki, sem og ofnar, hafa verið endurnýjuð, auk þess sem settur hefur verið gólfhiti í forkirkju og skrúðhús. Eldri ljós hafa verið lagfærð og endurvíruð, og ný ljós sett upp, annars vegar á söngpalli og kirkjulofti og hins vegar með tilliti til neyðarlýsingar og ÚT lýsingar. Þá skartar skrúðhúsið fallegri ljósakrónu gamalli sem Ásrún Einarsdóttir, velunnari kirkjunnar, hefur gefið.

Víkjum því næst að framkvæmdum utanhúss og byrjum á útveggjum. Ég gat þess í upphafi máls míns, að með stækkun Dómkirkjunnar hefðu Íslendingar  fyrsta sinni eignast steinhús í vönduðum ytri búningi, en því miður var þar maðkur í mysunni. Múrsteinninn, sem notaður var til veggjagerðar 1848, reyndist rakadrægur og morknaði fyrr en varði, svo að ekki var annarra kosta völ en að ráðast í stórviðgerð þremur áratugum síðar, eða 1879. Þegar sr. Þórir Stephensen efnaði til sögu Dómkirkjunnar fyrir skemmstu dró hann fram í dagsljósið heimildir um þá viðgerð, sem reyndust enn í fullu gildi þegar byrjað var að huga að verklýsingum fyrir nýja viðgerð:

Allur morkinn múrsteinn var höggvinn burt og hlaðið í rofin með 25–30 cm þykkum grásteini í sementslögu,. veggirnir grófpússaðir utan og síðan yfir- dregnir með þunnhúð. Að því búnu var skorin í múrhúðina eftirlíking steinhleðslu í samræmi við ummerki á veggjum og frumteikningar Winstrups, og loks málað yfir með ljósgrárri sílikatmálningu.

 

Þegar múrsteinninn var losaður efst við þakbrún sunnan megin á kirkjunni, komu í ljós ískyggilegar skemmdir: Allir bitaendar nema tveir voru skemmdir af fúa. Um tvo þeirra þurfti að skipta alfarið inn að dregara, en við alla hina – 15 að tölu – var gert við á nýstárlegan hátt: Skemmdi endinn var sagaður af og skeytt við nýjum bút af þéttvöxnum rekavið, og endarnir saumaðir saman með kamstáli í sterku epoxý lími.

Járngluggarnir voru allir teknir úr kirkjunni, sandblásnir og viðgerðir, og ísettir voru þeir glerjaðir að nýju með sérframleiddu gleri, ætluðu friðuðum húsum öðru fremur.

Er þá komið að þeim hluta byggingarinnar sem raunar krefst ítarlegri umfjöllunar en tíminn leyfir, kirkjuturninum. Ólíklegt verður að telja að það hafi farið fram hjá mönnum þegar verktakar tóku til hendinni síðastliðið sumar og lyftu turninum að austanverðu í því skyni að koma honum í lóðrétta stöðu eftir aldarlangan halla, svo kirfilega sem fjölmiðlar gerðu aðgerðinni skil. En að því loknu voru horfnar skástífur endurgerðar og felldar í skorður. Og fái þær að vera áfram á sínum stað, er  það hald manna, að turninn standi beinn um ókomin ár.

Það var svo að frumkvæði endurbótanefndar að ráðist var í að færa turninn í upprunalega mynd hið ytra, í samræmi við teikningu þá eftir Winstrup sem fannst óvænt í Þjóðskjalasafni í desember 1997. Bogstallurinn, sem danskur slökkviliðsstjóri klambraði saman 1857 til að fyrirbyggja leka, var tekinn ofan og í hans stað settur upp nýr stallur með tveimur misháum þrepum og tilheyrandi skrautverki, ýmist gömlu eða nýju: kórónum, nafndrætti konungs og flöttum þorskum, máluðum og blaðgylltum eftir elstu úttekt kirkjunnar.

Þá voru hljómopin gerð tvíboga á nýjaleik með renndri hálfsúlu í miðju, úrskífurnar endurnýjaðar og veðurvitinn settur upp á ný eftir viðgerð og gyllingu. Það er trú mín að í þessari mynd – með sýnilegri staðfestingu á uppruna sínum – auki turninn bæði sögulegt og listrænt gildi kirkjunnar.

Ekki verður skilist svo við frásögnina, að ekki sé getið frágangs á lóð, en þar munar mestu að steinsteyptir veggir á lóðamörkum hafa verið teknir niður og lóð kirkjunnar hellulögð til samræmis við frágang næsta nágrennis. Auk skábrautar við skrúðhúsdyr, sem þegar er getið, hafa tröppur við kirkjudyr verið lagfærðar, stigavængir við kjallarainngang endurgerðir með nýju handriði úr smíðajárni og staðsetningu minnisvarða lítillega hnikað.

Það er deginum ljósara að verk af þessu tagi er ekki unnið af einni hendi. Þeir aðilar, fyrirtæki og einstaklingar, sem komið hafa að verkinu á einn eða annan hátt eru fjölmargir, og of langt mál að telja upp alla, væru öllum gerð skil. En þessir eru helstir:

Aðalverktaki á framkvæmdum innanhúss og endurgerð á turni var Gamlhús ehf., þar sem Friðrik Weisshappel fór fyrir sínum mönnum á byggingarstað. Helstu undirverktakar voru Sigurjón Björnsson, málarameistari, Rafvirkni sf., Rennsli ehf. og Hrólfur S. Gunnlaugsson, múrarameistari. Trésmíðaverkstæði Sigurðar Knútssonar og Ísvirki hf. smíðuðu innréttingar og Steinsmiðja S. Helgasonar vann gólfefni. Hitann og þungann af viðgerð útveggja báru Freysteinn Björgvinsson, múrarameistari, dyggilega studdur af Línuhönnun og Ístaki hf. Björn og Guðni hf. önnuðust steinsmíði, Tækni hf. járnsmíði og Guðmundur Antonsson, málarameistari, málaði kirkjuna utan, en Viktor Smári Sæmundsson sá um blaðgyllingu.

Við þetta tækifæri vil ég færa öllum, endurbótanefnd, meðhönnuðum mínum og þeim sem unnu verkið, bestu þakkir fyrir gott samstarf, sem frá upphafi hefur einkennst af gagnkvæmu trausti og eindrægni í hvívetna. Og um leið og ég þakka fyrir gott hljóð ítreka ég þá von mína, sem ég orðaði á safnaðarfundi síðastliðið haust, að þrátt fyrir breytingar verði Dómkirkjan enn sem fyrr flokkuð með íslenskum afbragðshúsum, musteri Drottins og listar.